Czasami największa trudność w relacji nie polega na tym, że nie chcemy bliskości. Przeciwnie, możemy bardzo jej potrzebować, a jednocześnie bać się tego, co dzieje się, kiedy ktoś naprawdę staje się dla nas ważny.

Pojawia się nieufność, silna reakcja na oddalenie partnera, trudność z powiedzeniem „nie”, ciągłe sprawdzanie, czy wszystko między nami jest w porządku albo odwrotnie, potrzeba wycofania się, kiedy druga osoba podchodzi zbyt blisko.

Jednym z możliwych sposobów rozumienia takich trudności jest perspektywa traumy relacyjnej i wpływu wcześniejszych doświadczeń w ważnych relacjach.

W psychologii i psychoterapii określenie trauma relacyjna jest używane do opisywania doświadczeń, w których zranienie, zagrożenie albo przewlekły brak bezpieczeństwa pojawiały się w ważnych relacjach. Warto jednak zaznaczyć, że trauma relacyjna nie jest odrębną diagnozą w ICD-11 Jest pojęciem opisowym, używanym do rozumienia wpływu trudnych doświadczeń interpersonalnych na późniejsze funkcjonowanie.

Czym jest trauma relacyjna?

Nie każda trudna relacja oznacza traumę.

Konflikt z rodzicem, rozstanie, krytyka czy zawód miłosny mogą boleć bardzo mocno, ale samo cierpienie nie wystarcza, żeby mówić o traumie.

Pojęcie traumy relacyjnej bywa używane do opisywania doświadczeń zagrożenia, zaniedbania lub braku bezpieczeństwa w ważnych relacjach, szczególnie gdy mają one charakter powtarzalny lub długotrwały i trudno było się od nich oddalić.

Może to dotyczyć między innymi przewlekłego zaniedbania emocjonalnego, przemocy, upokarzania, nieprzewidywalnych zachowań opiekuna czy sytuacji, w których potrzeba bliskości wielokrotnie spotykała się z odrzuceniem lub zagrożeniem.

Badania pokazują, że doświadczenia przemocy lub zaniedbania w dzieciństwie wiążą się statystycznie z większym nasileniem lęku i unikania w przywiązaniu w dorosłości. Jednocześnie związki te nie są deterministyczne, czyli trudne dzieciństwo nie przesądza o tym, jak będą wyglądały wszystkie późniejsze relacje.

Dlaczego doświadczenia z relacji mogą wpływać na późniejszą bliskość?

Pierwsze ważne relacje uczą nas nie tylko tego, kim są inni ludzie.

Uczą również tego, czego możemy się po nich spodziewać.

Czy ktoś odpowie, kiedy potrzebujemy pomocy? Czy okazanie słabości jest bezpieczne? Czy konflikt oznacza różnicę zdań, czy raczej groźbę odrzucenia? Czy można mieć własne potrzeby bez ryzyka utraty relacji?

Jeżeli przez lata bliskość była połączona z nieprzewidywalnością, odrzuceniem, zawstydzaniem albo zagrożeniem, późniejsze relacje mogą uruchamiać silniejsze reakcje emocjonalne, nawet jeśli obecny partner zachowuje się inaczej.

Duża metaanaliza badań dotyczących krzywdzenia emocjonalnego w dzieciństwie wykazała niewielki, ale istotny statystycznie związek takich doświadczeń z gorszym funkcjonowaniem w późniejszych relacjach romantycznych.

To ważne rozróżnienie: badania pokazują zwiększone ryzyko, a nie nieuchronny scenariusz.

Jakie są objawy traumy relacyjnej w dorosłych relacjach?

U jednej osoby będzie to silny lęk przed opuszczeniem. U innej potrzeba zachowania dużego dystansu. Jeszcze ktoś będzie próbował utrzymywać relację za wszelką cenę, nawet kosztem własnych potrzeb.

Może pojawić się trudność w zaufaniu komuś, nawet jeśli obiektywnie nie ma wyraźnych powodów do podejrzliwości. Niewielka zmiana tonu głosu partnera może zostać odebrana jako zapowiedź konfliktu. Kilka godzin bez wiadomości może wywoływać nieproporcjonalnie silny niepokój. Z kolei bliskość emocjonalna może być przyjemna tylko do pewnego momentu, po którym pojawia się potrzeba wycofania.

U części osób trudność dotyczy granic. Człowiek dobrze wie, że czegoś nie chce, ale powiedzenie „nie” uruchamia poczucie winy albo lęk przed reakcją drugiej osoby.

Innym razem problem wygląda odwrotnie: pojawia się bardzo silna potrzeba kontroli, upewniania się, sprawdzania i przewidywania.

W przypadku PTSD oraz złożonego PTSD oficjalne wytyczne NICE wskazują między innymi na możliwe trudności interpersonalne, problemy w relacjach, zaburzenia regulacji emocji, negatywny obraz siebie, dysocjację i wzmożoną czujność.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba mająca trudności w związku ma traumę albo CPTSD. Podobne zachowania mogą mieć wiele przyczyn i wymagają szerszego spojrzenia na historię oraz aktualną sytuację konkretnej osoby.

Trauma relacyjna a styl przywiązania

Te dwa pojęcia są ze sobą związane, ale nie oznaczają tego samego.

Styl przywiązania opisuje pewne wzorce dotyczące bliskości, zależności, zaufania i reagowania na dostępność ważnych osób.

Traumatyczne doświadczenia i ich psychiczne następstwa to coś innego niż styl przywiązania, choć oba obszary mogą się ze sobą wiązać.

Najnowsza metaanaliza obejmująca ponad 82 tysiące osób wykazała, że krzywdzenie w dzieciństwie było związane zarówno z większym lękiem przywiązaniowym, jak i z unikaniem bliskości. Zależności te były jednak umiarkowanie małe, co ponownie pokazuje, że historia człowieka wpływa na późniejsze relacje, ale ich nie determinuje.

Dlatego nie powiedzielibyśmy komuś: „Masz taki styl przywiązania, więc będziesz tworzyć takie związki”.

Bardziej użyteczne pytanie brzmi:

Czego nauczyły Cię wcześniejsze relacje o bliskości, bezpieczeństwie i własnych potrzebach?

Dlaczego po traumie relacyjnej można bać się bliskości nawet w bezpiecznym związku?

To bywa szczególnie trudne do zrozumienia.

„Przecież mój partner nie jest taki jak mój ojciec”.

„Wiem, że mnie nie zostawi”.

„Rozumiem, że nic złego się nie wydarzyło, a mimo to reaguję tak mocno”.

Świadomość i reakcja emocjonalna nie zawsze zmieniają się w tym samym tempie.

Nowe doświadczenia mogą stopniowo korygować wcześniejsze oczekiwania dotyczące relacji, ale wymaga to czasu. Bezpieczna relacja nie wymazuje automatycznie historii. Może jednak dostarczać doświadczeń, które z czasem pomagają budować inne sposoby przeżywania bliskości.

Czy trauma relacyjna może wpływać również na partnera?

Tak, choć trzeba uważać, żeby nie przedstawiać tego zbyt szeroko.

Metaanaliza badań par wykazała, że doświadczenia krzywdzenia w dzieciństwie jednej osoby były związane również z niektórymi trudnościami po stronie jej partnera, między innymi nieco niższą satysfakcją ze związku i większym dystresem psychicznym. Wielkość tych zależności była jednak mała.

To przypomina, że związek tworzą dwie osoby, których reakcje mogą wzajemnie na siebie oddziaływać.

Nie oznacza to, że osoba po traumie „niszczy związki”. Takie uproszczenie byłoby krzywdzące i niezgodne z wynikami badań.

Jak pracować nad skutkami traumy relacyjnej w psychoterapii?

Można pracować nad sposobem funkcjonowania w relacjach.

Nie oznacza to usunięcia przeszłości. Chodzi raczej o coraz lepsze rozpoznawanie momentu, w którym aktualna sytuacja zaczyna być interpretowana przez pryzmat wcześniejszych doświadczeń.

W terapii można pracować między innymi nad zauważaniem własnych reakcji, regulacją emocji, rozpoznawaniem potrzeb, stawianiem granic, tolerowaniem bliskości i konfliktu oraz nad sposobem, w jaki człowiek interpretuje zachowanie innych.

Jeżeli występuje PTSD, istnieją dobrze przebadane metody leczenia. NICE zaleca u dorosłych między innymi ukierunkowane na traumę formy terapii poznawczo behawioralnej oraz EMDR, zależnie od sytuacji klinicznej i czasu, jaki upłynął od doświadczenia traumatycznego.

U osób z dodatkowymi potrzebami, w tym ze złożonym PTSD, ważne może być przeznaczenie większej ilości czasu na budowanie zaufania oraz uwzględnienie bezpieczeństwa i stabilności aktualnej sytuacji życiowej. W terapii warto również brać pod uwagę trudności, które mogą utrudniać pracę ukierunkowaną na traumę, takie jak dysocjacja, problemy z regulacją emocji, trudności interpersonalne czy negatywny obraz siebie.

Jak rozpoznać traumę relacyjną u dorosłej osoby?

Nie da się rozpoznać traumy relacyjnej na podstawie jednego objawu. Mogą na nią wskazywać między innymi powtarzające się trudności z zaufaniem, silny lęk przed odrzuceniem, wycofywanie się z bliskości, trudności w stawianiu granic albo bardzo intensywne reakcje na dystans w relacji. Podobne objawy mogą jednak mieć również inne przyczyny, dlatego znaczenie ma cała historia i aktualne funkcjonowanie danej osoby.

Kiedy warto zgłosić się po pomoc z powodu traumy relacyjnej?

Nie trzeba czekać, aż relacja całkowicie się rozpadnie.

Warto rozważyć konsultację, kiedy widzisz, że podobny schemat pojawia się w kolejnych związkach. Na przykład bardzo boisz się odrzucenia, trudno Ci zaufać, rezygnujesz z własnych potrzeb, reagujesz niezwykle intensywnie na dystans albo przeciwnie, wycofujesz się za każdym razem, kiedy relacja staje się naprawdę bliska.

Pomoc może być potrzebna również wtedy, gdy przeszłe doświadczenia wracają w postaci silnego napięcia, intruzywnych wspomnień, unikania, dysocjacji albo trwałego poczucia zagrożenia.

Psychoterapia nie polega wtedy na przekonywaniu człowieka, że „powinien bardziej ufać”.

Najpierw trzeba zrozumieć, dlaczego brak zaufania kiedyś mógł być potrzebny i co dzieje się z nim dzisiaj.

Jeśli rozpoznajesz u siebie podobne trudności i chcesz przyjrzeć się im podczas konsultacji, możesz sprawdzić dostępne terminy spotkań.

Trauma relacyjna nie musi definiować wszystkich przyszłych relacji

To, czego nauczyliśmy się w przeszłości, może być bardzo trwałe. Nie oznacza jednak, że jest niezmienne.

Historia relacji może wpływać na sposób, w jaki dziś przeżywamy bliskość, konflikt, granice i odrzucenie. Jednocześnie późniejsze doświadczenia, terapia i bezpieczne relacje mogą stopniowo poszerzać repertuar naszych reakcji.

Nie chodzi więc o znalezienie winnego ani o sprowadzenie całej osobowości do dzieciństwa.

Chodzi o zrozumienie związku pomiędzy tym, co było, a tym, co dzieje się teraz.

A dopiero z tego miejsca można zacząć coś zmieniać.

FAQ

Czy trauma relacyjna jest diagnozą?

Nie. „Trauma relacyjna” jest terminem opisowym używanym w psychologii i psychoterapii. Nie stanowi osobnego rozpoznania w ICD-11. Niektóre osoby z doświadczeniami przewlekłej traumy interpersonalnej mogą natomiast spełniać kryteria PTSD lub złożonego PTSD.

Czy trauma relacyjna zawsze pochodzi z dzieciństwa?

Nie. Do poważnych konsekwencji psychicznych mogą prowadzić również traumatyczne doświadczenia w relacjach dorosłych, na przykład długotrwała przemoc partnerska. NICE uwzględnia zarówno przemoc w dzieciństwie, jak i przemoc domową wśród doświadczeń mogących wiązać się z PTSD.

Czy osoba po traumie relacyjnej może stworzyć zdrowy związek?

Tak. Wcześniejsze doświadczenia mogą wiązać się z większym prawdopodobieństwem pewnych trudności, ale nie determinują przyszłości. Badania pokazują związki statystyczne między krzywdzeniem w dzieciństwie a późniejszym funkcjonowaniem relacyjnym, a nie nieuchronny los konkretnej osoby.

Czy trudności z zaufaniem oznaczają traumę?

Nie. Problemy z zaufaniem mogą mieć wiele przyczyn. Sam jeden objaw nie pozwala stwierdzić, że jego przyczyną jest trauma, ani rozpoznać PTSD lub CPTSD.

Czy psychoterapia może pomóc?

Jeżeli trudności są związane z traumą lub PTSD, istnieją przebadane metody psychoterapii. Dobór sposobu pracy powinien zależeć od objawów, historii, poziomu funkcjonowania i indywidualnych potrzeb konkretnej osoby.

Bibliografia

Li, S., Ma, Y., Cao, X., Liu, J., Qi, Y., & Chen, X. (2026). Childhood Maltreatment and Adult Attachment: A Three-Level Meta-Analytic Review. Trauma, Violence, & Abuse.
Cao, H., Ma, R., Li, X., Liang, Y., Wu, Q., Chi, P., Li, J. B., & Zhou, N. (2022). Childhood Emotional Maltreatment and Adulthood Romantic Relationship Well-Being: A Multilevel, Meta-Analytic Review. Trauma, Violence, & Abuse, 23(3), 778–794.
Vaillancourt-Morel, M. P., Bussières, È. L., Nolin, M. C., & Daspe, M. È. (2024). Partner Effects of Childhood Maltreatment: A Systematic Review and Meta-Analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 25(2), 1150–1167.
National Institute for Health and Care Excellence. (2018). Post-traumatic stress disorder. NICE guideline NG116. NICE.
World Health Organization. (2024). Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural or neurodevelopmental disorders. Geneva: World Health Organization.